Özgür Donanım ve Özgür Donanım Tasarımları

yazan Richard Stallman

Tanımlar

Özgür yazılım fiyatla değil, özgürlükle ilgilidir; genel olarak, kullanıcıların yazılımı kullanmakta, kopyalamakta ve değişiklik yaparak ya da yapmadan yeniden dağıtmakta özgür olmaları anlamına gelir. Daha net olmak gerekirse, tanım dört temel özgürlük üzerinden formüle edilmiştir. “Özgür“ sözcüğünün fiyata değil özgürlüğe atıfta bulunduğunu vurgulamak için, İngilizce'de sıklıkla “free” sözcüğüyle birlikte Fransızca veya İspanyolca “libre” sözcüğünü kullanırız.

Aynı kavram doğrudan donanıma uygulandığında, özgür donanım, kullanıcıların donanımı kullanmakta, kopyalamakta ve değişiklik yaparak ya da yapmayarak yeniden dağıtmakta özgür oldukları donanım anlamına gelir.Ancak donanım için, anahtarlar(keys), DNA ve plastik nesnelerin dış şekilleri dışında, yazılımdaki gibi kopyalama araçları yoktur. Donanımın büyük bir kısmı, bir tür tasarıma dayanarak imalat yoluyla ortaya çıkar. Tasarım, donanımdan önce gelir.

Dolayısıyla, asıl ihtiyaç duyduğumuz kavram özgür donanım tasarımı kavramıdır. Bunun tanımı basittir: kullanıcıların tasarımı kullanmalarına (yani ondan donanım üretmelerine), ayrıca tasarımda değişiklik yaparak veya yapmayarak kopyalayıp yeniden dağıtmalarına izin veren bir tasarım anlamına gelir. Bu tasarım, özgür yazılımı tanımlayan aynı dört özgürlüğü sağlamalıdır.

Bu durumda, özgür bir tasarımdan üretilmiş donanımdan “özgür donanım” olarak bahsedebiliriz; ancak “özgür tasarımlı donanım” olası yanlış anlaşılmaları önlediği için daha net bir terimdir.

Özgür yazılım fikriyle ilk kez karşılaşan kişiler, bunun çoğu zaman yazılımın bir kopyasının ücretsiz edinilebileceği anlamına geldiğini düşünür. Birçok özgür program ücretsiz sunulmaktadır; çünkü kendi kopyanızı indirmenin size bir maliyeti yoktur. Ancak burada “özgür” sözcüğü bu anlama gelmez. (Nitekim Flash Player ve Angry Birds gibi bazı casus yazılımlar “ücretsizdir”, fakat “özgür” değildir.) İngilizce'de “Free” ile birlikte “libre” kelimesini kullanmak, bu noktayı açıklığa kavuşturmaya yardımcı olur.

Donanımda ise bu karışıklık ters yönde işler; donanım üretmek paraya mal olur,bu nedenle ticari olarak üretilen donanım ücretsiz olmayacaktır (zararına satılan ürün veya bağlı satış olmadığı sürece), ancak bu durum tasarımın özgür olmasını engellemez. Kendi üç boyutlu yazıcınızda ürettiğiniz şeyler oldukça ucuza mal olabilir, ancak ham maddeler genellikle bir maliyete sahip olduğundan tam olarak ücretsiz değildir. Etik açıdan bakıldığında, özgürlük meselesi fiyat meselesini tamamen gölgede bırakır; çünkü kullanıcılarının özgürlüğünü reddeden bir cihaz, yokluktan bile daha değersizdir.

“Özgür bir tasarımdan üretilmiş donanım” ifadesinin kısa bir karşılığı olarak “özgür donanım” terimini kullanabiliriz.

“Açık donanım” ve “açık kaynak donanım” terimleri, bazıları tarafından “özgür tasarımlı donanım” ile aynı somut anlamda kullanılmaktadır; ancak bu terimler özgürlük meselesini önemsizleştirir. Bu terimler, aşağı yukarı özgür yazılıma atıfta bulunan ancak özgürlükten bahsetmeyen veya meseleyi doğru-yanlış açısından ele almayan “açık kaynak yazılım” terimlerinden türetilmiştir. Özgürlüğün önemini vurgulamak için, konuyla ilgili olduğu her durumda özgürlüğe atıfta bulunmayı ilke ediniriz; “açık” terimi bunu yapmadığı için, onu “özgür” yerine kullanmayalım.

Donanım ve Yazılım

Donanım ve yazılım temelden birbirinden farklıdır. Bir program, derlenmiş çalıştırılabilir biçiminde bile, bilgisayar için talimatlar olarak yorumlanabilen bir veri topluluğudur. Diğer tüm dijital çalışmalar gibi, bir bilgisayar kullanılarak kopyalanabilir ve değiştirilebilir. Bir programın kopyasının doğası gereği tercih edilen bir fiziksel biçimi veya somutlaşması yoktur.

Buna karşılık, donanım fiziksel bir yapıdır ve fizikselliği hayati önem taşır. Donanımın tasarımı veri olarak, hatta bazı durumlarda bir program olarak temsil edilebilse de, tasarım donanım değildir. Bir merkezi işlem birimi (CPU) tasarımı bir program çalıştıramaz. Klavye tasarımı üzerinde yazmaya veya ekran tasarımı üzerinde piksel görüntülemeye çalışarak pek bir yere varamazsınız.

Ayrıca, donanım tasarımını değiştirmek veya kopyalamak için bir bilgisayar kullanabilseniz de, bilgisayar tasarımı tanımladığı fiziksel yapıya dönüştüremez. Bu, imalat ekipmanı gerektirir.

Donanım ve Yazılım Arasındaki Sınır

Dijital cihazlarda donanım ve yazılım arasındaki sınır nedir? Bu, tanımlardan çıkar. Yazılım, bir cihazın bir bilgisayarla kopyalanabilen ve değiştirilebilen işlevsel kısmıdır; donanım ise bunun yapılamayacağı işlevsel kısımdır. Bu ayrımı yapmanın doğru yolu budur, çünkü bu ayrım pratik sonuçlarla ilgilidir.

Donanım ve yazılım arasında, yükseltilebilen veya değiştirilebilen ancak ürün satıldıktan sonra yükseltilmesi veya değiştirilmesi amaçlanmayan aygıt yazılımı (firmware) içeren gri bir alan vardır. Ya da belki mümkündür ama olağandışıdır, veya üretici bir değiştirme yayınlayabilir ama siz yayınlayamazsınız. Kavramsal olarak, gri alan oldukça dardır. Pratikte ise önemlidir çünkü birçok ürün bu alana girer. Gerçekten de günümüzde klavyeler, kameralar, disk sürücüleri ve USB bellekler genellikle üretici tarafından değiştirilebilecek gömülü, özgür olmayan bir program içerir.

Gömülü aygıt yazılımı ile eşdeğer donanım arasındaki farkı, her iki durumda da değiştirilmeyeceğinden emin olduğumuz sürece, küçük bir uygulama ayrıntısı olarak düşünebiliriz. Bir donanım devresi değiştirilemez; bu onun doğasıdır. Bir cihazın hiç kimsenin değiştiremeyeceği dahili devrelerle uygulanması kabul edilebilirse, hiç kimsenin değiştiremeyeceği dahili bir program da bundan daha kötü değildir. İşlevsel olarak ayırt edilemez olduklarında, eşdeğer bir dahili yazılım uygulamasını reddetmek mantıklı olmaz.

Ancak yazılım gerçekleştirimi tamamen dahili olmadığında ve bir şirket bu kodu değiştirebildiğinde, bu denklik bozulur. Örneğin, aygıt yazılımı cihazın çalışması için cihaza kopyalanması gerektiğinde veya kurduğunuz sistem dağıtımına dahil edildiğinde, bu dahili bir yazılım uygulaması değildir; aksine, kurulmuş özgür olmayan bir yazılım parçasıdır. Bu adil değildir çünkü bir üretici onu değiştirebilir fakat siz değiştiremezsiniz.

Bir aygıt yazılımı programının ahlaki olarak donanıma eşdeğer olabilmesi için değiştirilemez olması gerekir. Peki ya cihaz bazı aygıt yazılımı olmadan çalışamıyorsa ve bunu değiştirmenin bir yolunu sunuyorsa? Bu aygıt yazılımını pratikte değiştirilemez hale getirebiliriz; bunun için bu değiştirmenin asla gerçekleşmemesine dikkat ederiz. Bu çözüm tamamen pürüzsüz değildir, ancak tamamen pürüzsüz bir çözüm de önerilmemiştir; bu cihazı kullanırken özgür olmayan yazılımın reddedilmesine bir anlam kazandırmanın bildiğimiz tek yoludur. Bu, vazgeçmekten çok daha iyidir.

Ancak her iki tarafı birden elde edemeyiz. Önceden yüklenmiş aygıt yazılımını, hiç kimsenin onu değiştirme yöntemini çağırmasına izin vermeyerek fiilen değiştirilemez hale getirmek için, kurulmasını istediğimiz değişiklikler olsa bile bunu istisnasız uygulamalıyız. Bu, o aygıt yazılımına yapılacak tüm yükseltmeleri veya yamaları reddetmek anlamına gelir.

Bazıları, önceden yüklenmiş aygıt yazılımı programlarının ve Alanda Programlanabilir Kapı Dizisi (FPGA) çiplerinin “donanım ve yazılım arasındaki sınırı bulanıklaştırdığını” söyledi, ancak bunun gerçeklerin yanlış yorumlanması olduğunu düşünüyorum. Kullanım sırasında yüklenen aygıt yazılımı yazılımdır; cihazın içinde teslim edilen ve değiştirilemeyen aygıt yazılımı da doğası gereği yazılımdır, ancak ona bir devreymiş gibi davranabiliriz. FPGA'lara gelince, FPGA'nın kendisi donanımdır, ancak FPGA'ya yüklenen kapı deseni bir tür aygıt yazılımıdır.

FPGA'larda özgür kapı desenleri çalıştırmak, devre düzeyinde özgür dijital cihazlar yapmak için potansiyel olarak yararlı bir yöntem olabilir. Ancak FPGA'ları özgür dünyada kullanılabilir kılmak için, onlar için özgür geliştirme araçlarına ihtiyacımız var. Engel, FPGA'ya yüklenen kapı deseni dosyasının biçiminin gizli olmasıdır. Uzun yıllar boyunca, bu dosyaların özgür olmayan (özel mülk) araçlar olmadan üretilebildiği bir FPGA modeli yoktu.

2015 itibarıyla, yaygın bir FPGA modeli olan Lattice iCE40'ı donanım tanımlama dilinde (HDL) yazılmış girdiden programlamak için özgür yazılım araçları mevcuttur. Ayrıca C programlarını derlemek ve Xilinx Spartan 6 LX9 FPGA üzerinde özgür araçlarla çalıştırmak da mümkündür, ancak bunlar HDL girdisini desteklemez. Diğer FPGA modellerini, onlar da özgür araçlar tarafından desteklenene kadar reddetmenizi öneriyoruz.

HDL kodunun kendisine gelince, yazılım olarak işlev görebilir (bir emülatörde çalıştırıldığında veya bir FPGA'ya yüklendiğinde) veya bir donanım tasarımı olarak işlev görebilir (değişmez [immutable] silikonda veya bir devre kartında gerçekleştirildiğinde).

Üç Boyutlu Yazıcılar İçin Etik Soru

Etik olarak, yazılım özgür olmalıdır; özgür olmayan bir program bir adaletsizliktir. Donanım tasarımları için de aynı görüşü mü benimsemeliyiz?

Üç boyutlu (3B) baskının (veya daha genel olarak, herhangi bir kişisel üretim türünün) üstesinden gelebileceği alanlarda kesinlikle benimsemeliyiz. Kullanışlı, pratik bir nesne (yani dekoratif değil işlevsel) yapmak için yazıcı desenleri, pratik kullanım için yapılmış çalışmalar oldukları için özgür olmalıdır. Kullanıcılar, kullandıkları yazılım üzerinde kontrol sahibi olmayı hak ettikleri gibi, bu çalışmalar üzerinde de kontrol sahibi olmayı hak eder. Özgür olmayan bir işlevsel nesne tasarımı dağıtmak, özgür olmayan bir program dağıtmak kadar yanlıştır.

Bu nedenle, yalnızca özgür yazılımla çalışan 3B yazıcıları seçtiğinizden emin olun; Özgür Yazılım Vakfı bu tür yazıcıları tavsiye ediyor.

Özgür Olmayan Dijital Donanımı Reddetmeli miyiz?

Özgür olmayan dijital [1] bir donanım tasarımı bir adaletsizlik midir? Özgürlüğümüz adına, özgür olmayan yazılımı reddetmemiz gerektiği gibi, özgür olmayan tasarımlardan yapılmış tüm dijital donanımları da reddetmeli miyiz?

Donanım tasarımları ile yazılım kaynak kodu arasındaki kavramsal paralellik nedeniyle, birçok donanım meraklısı özgür olmayan donanım tasarımlarını tıpkı özgür olmayan yazılım gibi hızla kınar. Ben katılmıyorum çünkü donanım ve yazılım için koşullar farklıdır.

Günümüzün çip ve kart üretim teknolojisi matbaa makinesine benzer: fabrikada seri üretime uygundur. Günümüzde yazılım kopyalamaktan çok 1950'de kitap kopyalamaya benzer.

Yazılımı kopyalama ve değiştirme özgürlüğü etik bir zorunluluktur çünkü bu faaliyetler yazılımı kullananlar için uygulanabilirdir: yazılımı kullanmanızı sağlayan ekipman (bilgisayar) aynı zamanda onu kopyalamak ve değiştirmek için de yeterlidir. Günümüzün mobil bilgisayarları bunun için çok zayıftır, ancak herkes yeterince güçlü bir bilgisayar bulabilir.

Dahası, programcı olmasanız bile, nasıl yapılacağını bilen başka biri tarafından değiştirilmiş bir sürümü indirmek ve çalıştırmak için bir bilgisayar yeterlidir. Gerçekten de, programcı olmayanlar her gün yazılım indirip çalıştırır. Bu nedenle özgür yazılım, programcı olmayanlar için gerçek bir fark yaratır.

Bunun ne kadarı donanım için geçerlidir? Dijital donanımı kullanabilen herkes bir devre tasarımını veya çip tasarımını nasıl değiştireceğini bilmez, ancak bir PC'si olan herkesin bunu yapmak için gerekli ekipmanı vardır. Buraya kadar, donanım yazılımla paraleldir, ancak şimdi büyük fark geliyor.

Bilgisayarınızda bir devre tasarımı veya çip tasarımı oluşturup çalıştıramazsınız. Büyük bir devre inşa etmek çok zahmetli bir iştir ve bu, devre kartına sahip olduktan sonra geçerlidir. Çip üretmek bugün bireyler için uygulanabilir değildir; yalnızca seri üretim onları yeterince ucuz hale getirebilir. Günümüzün donanım teknolojisiyle, kullanıcılar yaygın olarak kullanılan bir programın değiştirilmiş bir sürümünü çalıştırabildikleri gibi, yaygın olarak kullanılan bir dijital donanım tasarımının değiştirilmiş bir sürümünü indirip çalıştıramazlar. Dolayısıyla, dört özgürlük bugün kullanıcılara bir program üzerinde kolektif kontrol sağladığı gibi bir donanım tasarımı üzerinde kolektif kontrol sağlamaz. Tüm yazılımların özgür olması gerektiğini gösteren mantığın günümüz donanım teknolojisine uygulanamamasının nedeni budur.

1983'te özgür bir işletim sistemi yoktu, ancak bir tanesine sahip olursak, onu hemen kullanabileceğimiz ve yazılım özgürlüğü elde edebileceğimiz açıktı. Eksik olan tek şey bunun için gereken koddu.

2014'te, bir PC için uygun bir CPU çipi için özgür bir tasarıma sahip olsaydık, bu tasarımdan seri üretilen çipler bize donanım alanında aynı özgürlüğü sağlamazdı. Fabrikada seri üretilen bir ürün satın alacaksak, fabrikaya bu bağımlılık özgür olmayan bir tasarımla aynı sorunların çoğuna neden olur. Özgür tasarımların bize donanım özgürlüğü sağlaması için gelecekteki üretim teknolojisine ihtiyacımız var.

Kişisel üretim makinelerimizin çip yapabildiği ve robotlarımızın bunları transformatörler, anahtarlar, tuşlar, ekranlar, fanlar vb. ile birlikte monte edip lehimleyebildiği bir gelecek hayal edebiliriz. O gelecekte hepimiz kendi bilgisayarlarımızı (ve imalatçılarımızı ve robotlarımızı) yapacağız ve hepimiz donanımı bilen kişiler tarafından yapılan değiştirilmiş tasarımlardan yararlanabileceğiz. Özgür olmayan yazılımı reddetme argümanları o zaman özgür olmayan donanım tasarımları için de geçerli olacaktır.

O gelecek, en azından yıllar uzakta. Bu arada, özgür olmayan tasarımlara sahip donanımı ilkesel olarak reddetmeye gerek yok.

Özgür Dijital Donanım Tasarımlarına İhtiyacımız Var

Günümüz koşullarında özgür olmayan tasarımlardan yapılmış dijital donanımı reddetmemiz gerekmese de, özgür tasarımlar geliştirmemiz ve uygun olduğunda onları kullanmamız gerekiyor. Bugün avantajlar sağlıyorlar ve gelecekte özgür yazılım kullanmanın tek yolu olabilirler.

Özgür donanım tasarımları pratik avantajlar sunar. Birden fazla şirket bunları üretebilir, bu da tek bir satıcıya bağımlılığı azaltır. Gruplar bunları toplu olarak üretmek için düzenleme yapabilir. Devre şemalarına veya HDL koduna sahip olmak, hataları veya kötü amaçlı işlevleri aramak için tasarımı incelemeyi mümkün kılar (NSA'nın bazı bilgisayar donanımlarına kötü amaçlı zayıflıklar sağladığı bilinmektedir). Ayrıca, özgür tasarımlar, spesifikasyonları yayınlanacak ve bize karşı kullanılabilecek daha az parçaya sahip olacak bilgisayarlar ve diğer karmaşık cihazları tasarlamak için yapı taşları olarak hizmet edebilir.

Özgür donanım tasarımları, tüm bilgisayarları bu şekilde yapabilmemizden önce, bilgisayarlarımızın ve ağlarımızın bazı parçaları ve gömülü sistemler için kulanılabilir hale gelebilir.

Özgür donanım tasarımları, özgür olmayan yazılımdan kaçınmanın tek yolu haline gelirlerse, donanımı kişisel olarak üretebilmemizden önce bile gerekli hale gelebilir. Yaygın ticari donanım giderek kullanıcıları boyunduruk altına almak için tasarlandığından, gizli spesifikasyonlar ve kodun sizin dışınızda biri tarafından imzalanması gereksinimleri nedeniyle özgür yazılımla giderek uyumsuz hale geliyor. Cep telefonu modem çipleri ve hatta bazı grafik hızlandırıcılar zaten aygıt yazılımının üretici tarafından imzalanmasını gerektiriyor. Bilgisayarınızdaki, başkasının değiştirmesine izin verilen ama sizin değiştirmenize izin verilmeyen herhangi bir program, sizin üzerinizde adil olmayan gücün bir aracıdır; bu gerekliliği dayatan donanım kötü amaçlı donanımdır. Cep telefonu modem çipleri söz konusu olduğunda, şu anda mevcut olan tüm modeller kötü amaçlıdır.

Bir gün, özgür tasarımlı dijital donanım, özgür bir sistemi çalıştırmaya izin veren tek platform olabilir. O zamandan önce gerekli özgür dijital tasarımlara sahip olmayı hedefleyelim ve tüm kullanıcılar için yeterince ucuza üretme imanlarına sahip olmayı umut edelim.

Donanım tasarlıyorsanız, lütfen tasarımlarınızı özgür yapın. Donanım kullanıyorsanız, lütfen şirketleri donanım tasarımlarını özgür yapmaya teşvik etme ve baskı yapma çabasına katılın.

Tasarım Düzeyleri

Yazılımın uygulama düzeyleri vardır; örneğin bir paket kütüphaneler, komutlar ve betikler içerebilir. Ancak bu düzeyler yazılım özgürlüğü için önemli bir fark yaratmaz çünkü tüm düzeyleri özgür yapmak mümkündür. Bir programın bileşenlerini tasarlamak, onları birleştiren kodu tasarlamakla aynı tür bir iştir; benzer şekilde, bileşenleri kaynaktan derlemek, birleştirilmiş programı kaynaktan derlemekle aynı tür bir işlemdir. Her şeyi özgür yapmak, işin tamamını bitirene kadar çalışmaya devam etmeyi gerektirir.

Bu nedenle, bir programın tüm düzeylerde özgür olmasını isteriz. Bir programın özgür olarak nitelendirilebilmesi için, onu oluşturan kaynak kodun her satırı özgür olmalıdır, böylece programı yalnızca özgür kaynak kodundan yeniden inşa edebilirsiniz.

Buna karşılık, fiziksel nesneler genellikle farklı türde bir fabrikada tasarlanan ve üretilen bileşenlerden yapılır. Örneğin, bir bilgisayar çiplerden yapılır, ancak çipleri tasarlamak (veya üretmek) bilgisayarı çiplerden tasarlamaktan (veya üretmekten) çok farklıdır.

Bu nedenle, dijital bir ürünün (ve belki bazı diğer ürün türlerinin) tasarımında düzeyleri ayırt etmemiz gerekir. Çipleri bağlayan devre bir düzeydir; her çipin tasarımı başka bir düzeydir. Bir FPGA'da, ilkel hücrelerin bağlantısı bir düzeydir, ilkel hücrelerin kendileri ise başka bir düzeydir. İdeal gelecekte tasarımın tüm düzeylerde özgür olmasını isteyeceğiz. Mevcut koşullarda, yalnızca bir düzeyi özgür yapmak bile önemli bir ilerlemedir.

Ancak, bir düzeydeki tasarım özgür ve özgür olmayan parçaları birleştiriyorsa—örneğin, özel mülk “soft core'ları” içeren “özgür”bir HDL devresi— tasarımın bir bütün olarak o düzeyde özgür olmadığı sonucuna varmalıyız. Aynı şekilde, çiplerin bağlantılarının bir kısmını veya çiplerin programlanabilir şekilde bağlı parçalarını belirleyen özgür olmayan “sihirbazlar” veya “makrolar” için de geçerlidir. Özgür parçalar, özgür bir tasarımın gelecekteki hedefine doğru bir adım olabilir, ancak bu hedefe ulaşmak özgür olmayan parçaların değiştirilmesini gerektirir. Bunlar özgür dünyada asla kabul edilemez.

Özgür Donanım Tasarımları İçin Lisanslar ve Telif Hakkı

Bir donanım tasarımını özgür bir lisans altında yayınlayarak özgür yaparsınız. GNU Genel Kamu Lisansı, sürüm 3 veya sonrasını kullanmanızı öneririz. GPL sürüm 3'ü bu tür bir kullanım göz önünde bulundurularak tasarladık.

Devreler ve dekoratif olmayan nesne şekilleri üzerindeki copyleft, kişinin sanabileceği kadar ileri gitmez. Bu tasarımlar üzerindeki telif hakkı yalnızca tasarımın çizilme veya yazılma şekline uygulanır. Copyleft, telif hakkı yasasını kullanmanın bir yoludur, bu nedenle etkisi yalnızca telif hakkı yasasının uzandığı kadar uzanır.

Örneğin, bir topoloji olarak devre telif hakkıyla korunamaz (ve dolayısıyla copyleft uygulanamaz). HDL'de yazılmış devre tanımları telif hakkıyla korunabilir (ve dolayısıyla copyleft uygulanabilir), ancak copyleft yalnızca HDL kodunun ifade ayrıntılarını kapsar, ürettiği devre topolojisini değil. Benzer şekilde, bir devrenin çizimi veya yerleşimi telif hakkıyla korunabilir, dolayısıyla copyleft uygulanabilir, ancak bu yalnızca çizimi veya yerleşimi kapsar, devre topolojisini değil. Herkes aynı devre topolojisini yasal olarak farklı görünümlü bir şekilde çizebilir veya aynı devreyi üreten farklı bir HDL tanımı yazabilir.

Telif hakkı fiziksel devreleri kapsamaz, bu nedenle insanlar devrenin örneklerini inşa ettiğinde, tasarımın lisansının inşa ettikleri cihazlarla ne yaptıkları üzerinde yasal bir etkisi olmayacaktır.

Nesne çizimleri ve 3D yazıcı modelleri için, telif hakkı aynı tamamen işlevsel nesne şeklinin farklı bir çizimini yapmayı kapsamaz. Ayrıca çizimden yapılan işlevsel fiziksel nesneleri de kapsamaz. Telif hakkı açısından, herkes bunları yapmakta ve kullanmakta özgürdür (ve bu çok ihtiyaç duyduğumuz bir özgürlüktür). ABD'de, telif hakkı tasarımın tanımladığı işlevsel yönleri kapsamaz, ancak dekoratif yönleri kapsar. Bir nesne hem dekoratif hem de işlevsel yönlere sahip olduğunda, çetrefilli bir zemine girersiniz [2].

Tüm bunlar sizin ülkenizde de geçerli olabilir veya olmayabilir. Nesneleri ticari olarak veya toplu olarak üretmeden önce, yerel bir avukata danışmalısınız. Telif hakkı endişelenmeniz gereken tek konu değildir. Patentler kullanılarak saldırıya uğrayabilirsiniz, bunlar büyük olasılıkla kullandığınız tasarımı yapmakla hiçbir ilgisi olmayan kuruluşlar tarafından tutulmaktadır ve başka yasal sorunlar da olabilir.

Telif hakkı yasası ile patent yasasının tamamen farklı olduğunu unutmayın. Ortak bir yönleri olduğunu varsaymak bir hatadır. Bu nedenle “fikri mülkiyet” terimi tamamen kafa karıştırıcıdır ve tamamen reddedilmelidir.

Depolar Aracılığıyla Özgür Donanım Tasarımlarını Teşvik Etmek

Yayınlanan donanım tasarımlarının özgür olması için baskı yapmanın en etkili yolu, yayınlandıkları depolardaki kurallar aracılığıyladır. Depo operatörleri, tasarımları kullanacak kişilerin özgürlüğünü, tasarımları yapan kişilerin tercihlerinin üzerinde tutmalıdır. Bu, kullanışlı nesnelerin tasarımlarının, bunları yayınlamanın bir koşulu olarak özgür olmasını gerektirmek anlamına gelir.

Dekoratif nesneler için bu argüman geçerli değildir, bu nedenle özgür olmalarını ısrarla istememize gerek yoktur. Ancak, paylaşılabilir olmalarını ısrarla istemeliyiz. Bu nedenle, hem dekoratif nesne modellerini hem de işlevsel olanları barındıran bir depo, her kategori için uygun bir lisans politikasına sahip olmalıdır.

Dijital tasarımlar için, depoların GNU GPL v3 veya sonrası, Apache 2.0 veya CC0'da ısrar etmesini öneriyorum. İşlevsel 3D tasarımlar için, depo tasarımın yazarından dört lisanstan birini seçmesini istemelidir: GNU GPL v3 veya sonrası, Apache 2.0, CC BY-SA, CC BY veya CC0. Dekoratif tasarımlar için ise GNU GPL v3 veya sonrası, Apache 2.0, CC0 veya CC lisanslarından herhangi birini önermelidir.

Depo, tüm tasarımların kaynak kodu olarak yayınlanmasını gerektirmelidir ve yalnızca özel mülk tasarım programları tarafından kullanılabilen gizli formatlardaki kaynak kodu gerçekten yeterli değildir. Bir 3D model için, STL formatı tasarımı değiştirmek için tercih edilen format değildir ve dolayısıyla kaynak kodu değildir, bu nedenle depo, belki gerçek kaynak koduna eşlik etmesi dışında, bunu kabul etmemelidir.

Donanım tasarımlarının kaynak kodu için tek bir format seçmeye gerek yoktur, ancak henüz özgür yazılımla işlenemeyen kaynak formatları en iyi ihtimalle isteksizce kabul edilmelidir.

Özgür Donanım Tasarımları ve Garantileri

Genel olarak, özgür donanım tasarımlarının yazarlarının, tasarımı üreten kişilere garanti sunmak için ahlaki bir yükümlülüğü yoktur. Bu, satıcıdan ve/veya üreticiden garanti ile gelmesi gereken fiziksel donanımın satışından farklı bir konudur.

Sonuç

Donanım tasarımlarımızı özgür yapmak için zaten uygun lisanslara sahibiz. İhtiyacımız olan, bir topluluk olarak yapmamız gerekenin bu olduğunu kabul etmek ve nesneleri kendimiz ürettiğimizde özgür tasarımlarda ısrar etmektir.

Dipnotlar

1. Burada kullanıldığı şekliyle, “dijital donanım” dijital olanlara ek olarak bazı analog devreler ve bileşenleri içeren donanımı kapsar.
2. Public Knowledge tarafından yazılan bir makale, ABD için bu karmaşıklık hakkında yararlı bilgiler vermektedir, ancak sahte “fikri mülkiyet” kavramını ve propaganda terimi “koruma”yı kullanma gibi yaygın bir hataya düşmektedir.